صبا...پدر موسیقی ایرانی

گرچه وصف زندگي وهنر و آثاروخدمات استاد ابوالحسن صبا دراين مختصرنمي گنجد اما مايلم به عنوان يك هنردوست كه براي هنرمندش ارزشي والا قايل است به قدر بضاعت از كسي ياد كنم كه برجسته ترين چهره موسيقي ايران در هفتاد سال گذشته و يكي از ستون هاي ثابت و استوار بناي موسيقي ايران شناخته مي‌شود و عده‌اي او را پدر موسيقي ايراني لقب داده اند.

 ابولحسن صبا(۱۲۸۱-۲۹/۹/۱۳۳۹) در خانواده اي با فرهنگ متولد شد. مقدمات موسيقي را از پدرش فرا گرفت و نزد ميرزا عبدالله حسين خان اسماعيل زاده علي اكبر شاهي حسين هنگ آفرين و درويش خان به نواختن تمام سازهاي موسيقي رديف تسلط پيدا كرد و ويولون و سه تار به عنوان ساز هاي تخصصي خود برگزيد. سپس در مدرسه عالي موسيقي شاگردي علي نقي وزيري را پذيرفت و تكنواز اركستر او شد.

صبا بنيانگذار شيوه صحيح ويولون نوازي درموسيقي ايراني و عامل انتقال ميراث هنري ميرزا عبدالله درسه تارنوازي است. نوازندگي، ضبط صفحه، نواسازي، سرپرستي اركستر، تدريس درهنرستان ودرمنزلش(كه بعدها تبديل به موزه صبا شد)، نگارش مقاله وكتاب و بسياري خدمات ديگرحاصل عمركوتاه اوست. صبا يك عمرخود را وقف موسيقي كرد و از حيث هنروانسانيت وشخصيت والا وخصوصيات اصيل ايراني دراوج تصور بود.

در کلاس های صبا که بيش از بيست و پنج سال داير بود و تا آخرين روز زندگی اش در آنجا تدريس می کرد، نوازندگان بسياری تربيت شدند و در ميان آنان کسانی که به استادی رسيدند کم نيستند. . از شاگردان صبا بايد لطف‌الله مفخم پايان (نوازندگي و تاليف آثار موسيقي)، مهدي خالدي، مهدي مفتاح، محمد‌علي تجويدي، حبيب‌الله ‌بديعي، رحمت‌الله بديعي، امير‌همايون خرم، حسين تهراني، حسن كسايي، داريوش صفوت، فرامرز پايور، غلامحسين بنان و ابراهيم قنبري‌مهر را نام برد. گفته اند که او در تعليم موسيقی دست و دل باز بود و هر چه را که می دانست به هر کس طالبش بود می آموخت. صبا با شاگردانی که پروراند و با متدهايی که نوشت روی نسل های بعد از خود اثر گذاشت و چهار مضراب روی ويولن حتی تا امروز سبک صباست که دنبال می شود. صبا به نقاشی که آن را در هنرستان کمال الملک آموخته بود و به پرورش گل و کارهای تزئينی بسيار علاقه مند بود. او در خانه اش يک کارگاه نجاری داشت که در آن منبت کاری می کرد و سنتور و سه تار می ساخت..

 آثار او مكرر نواخته واجرا وضبط شده اند: سه جلدكتاب «آموزش ويولون‌» اوبه كوشش لطف الله مفتخم پايان، چهارجلد كتاب«آموزش سنتور» ويك جلد«آموزش تاروسه تار» اوبه كوشش محمد بهارلو و فرامرز پايور و داريوش صفوت به چاپ رسيد. يادواره او درتهران به كوشش علي دهباشي و درآمريكا به كوشش بيژن اسدي پور به چاپ رسيده يك جلد مجموعه مقالات اوبه كوشش سيد عليرضا ميرعلي نقي دردست چاپ است.

صبا که صدای اصلی ويولن را به خدمت موسيقی ايران گرفت و تا آخر عمر نوازنده ممتاز و استاد يگانه آن بود و بايد او را شخصيت برجسته ای در موسيقی و هنر ايران در نيمه اول قرن بيستم دانست، در بيست و نهم آذرماه هزار و سيصد و سي و شش، در سن پنجاه و پنج سالگی به بيماری قلبی در تهران درگذشت و با يک تشييع جنازه بزرگ و پر احساس در گورستان ظهيرالدوله به خاک سپرده شد.

خانه صبا پس از مرگش، در هزار و سيصد و پنجاه و سه، توسط دانشکده هنرهای زيبای کشور تبديل به موزه شد و بسياری از نقاشی‌ها و آثار تزئينی و سازهايی که ساخته بود در آن نگاهداری می شود و علاوه بر آثار و يادگارهاي او، مزين به آثار خانم منتخب صبا همسر استاد مي باشد. اين آثار شامل تنديس هاي مومي ملبس به لباسهاي محلي ايران است. اما از موزه صبا در سالیان گذشته آنگونه که شايسته باشد نگاهداری نشد.

در سالروز درگذشت این هنرمند فقید آثار زير را با صداي ساز استاد صبا آماده کرده ام. اميدوارم كه لذت ببريد.

بت چين - سه تار نوازي استاد صبا

همنوازي سه تار و تنبك - استاد صبا و حسين تهراني

هزاردستان آواز ایران

استاد جلال تاج اصفهانی در سال ۱۲۸۲ در اصفهان متولد شد. پدرش شیخ اسماعیل معروف به تاج الواعظین بود که تا حدی با دستگاههای موسیقی ایران آشنایی داشت. تاج در ده سالگی نزد استادانی چون سید عبدالرحیم اصفهانی، حبیب شاطرچی، میرزا حسین ساعت ساز، خضوعی، میرزا حسین عندلیب، نایب اسدالله نی زن اصفهانی به کسب معلومات پرداخت. وی به اشعار سعدی علاقه زیادی داشت و منتخباتی از اشعار سعدی و دیگر شاعران را حفظ بود و در هنگام اجرای آواز به مناسبت زمان و محیط از آن اشعار استفاده می‌‌کرد. پس از گشایش رادیو از اولین خوانندگان رادیو بود.

بعد از دایر شدن رادیو اصفهان تاج ضمن خوانندگی سرپرست نوازنندگان رادیو اصفهان گردید وی در رادیو اصفهان به اجرای برنامه‌هایی با تار اکبرخان نوروزی و برنامه آموزش گوشه‌های دستگاههای موسیقی ایرانی پرداخت.

تاج از نظر تنوع تحریر و واضح خواندن شعر و شناختن و اجرای گوشههای ردیف موسیقی ایران و به ویژه مناسب خوانی و اجرای ضربیهای مناسب در هر گوشه از دستگاه موسیقی ممتاز بود. تاج دارای قدرت صدا و تداوم كافی نفس برای پشتیبانی تمهیدات آوازی مانند پریودها و فیگورهای ترتیبی آواز بود و هم در آواز و هم در اجرای تصنیف و تلفیق هجاهای شعر با نغمه های موسیقی مهارت داشت. آثار او از نمونه های ممتاز آواز ایرانی به شمار می آید.

ببینید روایت علیرضا افتخاری را از مناسب خوانی استاد تاج.
مناسب خوانی استاد تاج (تصویری)

از شاگردان مستقیم زنده یاد تاج به عنوان نمونه چند نام را ذكر میكنم:
آقای مرتضی شریف (قاضی دادگستری ) كه شیوه تاج را خیلی خوب میخواند.آقای علی اصغر شاه زیدی كه شاگرد نخبه و برگزیده و نیز مونس و همدم دائمی زنده یاد تاج بود. آقای علیرضا افتخاری خواننده خوش صدا كه از سنين نوجواني به شاگردی تاج مفتخر بوده است.آقای تقی سعیدی و ناصر یزدخواستی نیز از شاگردان مورد توجه تاج بوده اند.

از راست: یزدخواستی - استاد تاج - علیرضا افتخاری (عکس از وبلاگ سارا شعر)

وی در ۱۳ آذر ماه ۱۳۶۰ بدرود حیات گفت و مزارش در تخته فولاد اصفهان است. اما تا سال ۱۳۷۵ به دلیل آنکه حکومت جمهوری اسلامی ایران موسیقی را غنا می‌‌دانست اجازه ساختن مقبره برای استاد به خانواده او داده نشد.(منبع: سایت ویکی پدیا)

چو مي به زنده دلان جوهر روان مي داد                             كجاست تاج كه لعلش به مرده جان مي داد

 در سالروز درگذشت پهلوان آواز ایران ، استاد تاج اصفهانی :

۱- تصنیف بسیار زیبای " به اصفهان رو" در بیات اصفهان و با کلام زیبای ملک الشعرای بهار با اجرای زیبای استاد تاج و نیز اجرای تصویری کوتاهی از همین تصنیف توسط علیرضا افتخاری.

به اصفهان رو که تا بنگری بهشت ثانی
به زنده رودش سلامی ز چشم ما رسانی
ببر از وفا کنار جلفا به گل چهرگان سلام ما را
شهر پر شکوه قصر چلستون کن گذر به چارباغش
گر شد از کفت یار بی وفا کن کنار پل سراغش
بنشین در کریاس یاد شاه عباس بستان از دلبر می
بستان پی در پی می از دست وی تا کی تا بتوانی
ساعتی در جهان خرم بودن بی غم بودن بی غم بودن
با بتی دلستان همدم بودن محرم بودن با هم بودن
ای بت اصفهان زان شراب جلفا ساغری در ده ما را
ما غریبیم ای مه بر غریبان رحمی کن خدا را

(ملک الشعرای بهار)

به اصفهان رو- استاد تاج اصفهانی

به اصفهان رو- علیرضا افتخاری(تصویری)

۲- تصنیف "آتش دل" در ابوعطا با صدای استاد تاج آهنگسازی استاد برازنده و کلام سالک و نیز اجرای همین تصنیف با صدای علیرضا افتخاری و همراهی استاد حبیب الله بدیعی(اجرای خصوصی) (به دلیل تقاضای بسیاری از دوستان در سال گذشته)را برایتان مهیا کرده ام.

آتش دل- استاد تاج اصفهانی

آتش دل- علیرضا افتخاری و استاد حبیب الله بدیعی

پرده عشاق

دوستان عزیر و همراه، آنچه در این مجال به آن پرداخته شده ، تصنیف زیبای "پرده عشاق" حاصل همکاری حمیدرضا نوربخش با گروه استاد پایور  و نیز تصنیف زیبای " مگذار و مگذر"  به همراه اطلاعاتی درباره این خواننده گرامی می باشد که امیدوارم از مطالعه و شنیدن آنها لذت ببیرید.

 

پرده ديگر مزن جز پرده دلدار ما

آن هزاران يوسف شيرين شيرين كار ما

 

در نواي عشق آن صد نوبهار سرمدي

صد هزاران بلبلان اندر گل و گلزار ما

 

آفتابي ني ز شرق و ني ز غرب از جان بتافت

ذره وار آمد به رقص از وي در و ديوار ما

 

عاشقان عشق را بسيار ياري‌ها دهيم

چونك شمس الدين تبريزي كنون شد يار ما

 (مولانا)

پرده عشاق-حمیدرضا نوربخش

حميدرضا نوربخش در آبانماه سال ۱۳۴۴ در شهر قم ديده به جهان گشود. برخوردار بودن از نعمت پدري كه خود با مكاتب آوازي قدما آشنايي كامل و با آخرين بازمانده آنان ، مرحوم استاد تاج اصفهاني ارتباطي وثيق و صميميتي پايدار داشت ، نوربخش را از هنرجويان بلاواسطه مكتب آوازي تاج قرار داد. وي گذشته از تحصيلات دانشگاهي در رشته حقوق ، سالها در ادبيات فارسي و عرب در محضر فرهيختگان و اساتيد صنايع بديعي عروض ، قافيه و معاني بيان ، كسب كمال كرده است .همزمان با تحصيلات دانشگاهي ، شاگردي در محضر محمدرضا شجريان از فرصتهاي مغتنمي بود كه نصيب نوربخش گرديد.

اين هنرمند هرچند كه در اندك زماني توانست نام خود را به فهرست كم‌تعداد شاگردان تأييد شده قديمي استاد شجريان اضافه كند؛ اما در سال‌هاي بعد با ورود پي‌درپي خوانندگان جواني كه همه آن‌ها به شيوه شجريان مي‌خواندند؛ به يكي از ده‌ها خواننده اين مكتب تبديل شد.

با اين وجود در دوره جديد نيز «حميدرضا نوربخش» به صورتي ديگر نام خود را- حداقل در ميان اهل فن- مطرح كرد. او اينك از معدود مدرسان دوره صداسازي آواز سنتی به شمار مي‌رود. هرچند به عقیده بسیاری از اساتید صداسازی تفاوتی بین آموزشهای صداسازی موسیقی سنتی و دیگر موسیقی ها وجود ندارد و مدرس باید به کمک ساز(پیانو) و تکنیکهای صداسازی وسعت صدا و گوش خواننده را تقویت کند.

كاست پرده عشاق در قالب كاري از استاد فرامرز پايور و كنسرت گروه عارف، از كارهاي منتشر شده از نوربخش مي باشد. وي همچنين دو سال رياست هنرستان موسيقي پسران را عهده دار بوده است.

وی هم اکنون مدیرعامل خانه موسیقی است و اخیرا نیز آلبومی با نام "پنهان چو دل" با آهنگسازی  کیخسرو پورناظری ارائه داده است که تصنیف زیبای "مگذار و گذر" در مایه دشتی با کلام یدالله عاطفی را برایتان آماده کرده ام. امیدوارم که لذت ببرید.

در ضمن کنسرت گروه عارف به سرپرستی استاد مشکاتیان نیز با خوانندگی این هنرمند در هفته اول آذرماه امسال برنامه خواهد داشت که امیدوارم نویدبخش فعالیت دوباره گروه عارف باشد.

 دلگير دلگيرم مرا مگذار و مگذر
از غصه ميميرم مرا مگذار و مگذر

با پاي از ره مانده در اين دشت تبدار
اي واي ميميرم مرا مگذار و مگذر

سوگند بر چشمت که از تو تا دم مرگ
دل بر نميگيرم مرا مگذار و مگذر

بالله که غير از جرم عاشق بودن اي دوست
بي جرم و تقصيرم مرا مگذار و مگذر

با شهپر انديشه دنيا گردم اما
در بند تقديرم مرا مگذار و مگذر

آشفته تر ز آشفتگان روزگارم
از غم به زنجيرم مرا مگذار و مگذر

مگذار و مگذر- حمیدرضا نوربخش